3. DTÖ ile Getirilen Yenilikler
8.2.2 Hizmetler Ticareti (GATS)Konseyi
8.2.3 Ticartele BAğlantılı Fikri Mülkiyet Hakları (TRIPS) Konseyi
8.3.1 Ticaret ve Kalkınma Komitesi
8.3.2 Ticaret ve Çevre Komitesi
8.3.3 Ödemeler dengesi Kısıtlama Komitesi
8.3.4 Bütçe, Mali ve İdari İşler komitesi
8.3.5 Bölgesel Ticaret Alşamaşmaları Komitesi
8.4 Genel Konseye Bağlı Organlar
8.4.1 Anlaşmazlıkların Çözümü Organı
8.4.2 Ticaret Politikası Gözetim Organı
8.5 Çoklu Ticaret Anlaşmaları Komite ve Konseyleri
9. DTO'nun Karar Alma Mekanizması
10.1 en Çok Kayırılan Ülke ilkesi
10.2 piyasa Mekanizöasına Bağlılık İlkesi
10.3 Ticaret savaşına Karşı Çıkma İlkesi
10.4 Ticaret Kısıtlamalarının Giderek Azaltılması İlkesi
11. DTÖ'nün İlkelerinde İstisnalar
11.1 Bölgesel İktisadi Birleşmeler
11.2 Dış ödeme Zorlukları İçinde Bulunan Ülkeler
11.3 Gönüllü İhracat Kısıtlamaları
12. DTÖ'nün Çok Taraflı Ticaret Görüşmeleri
12.1 Cenevre (1947) Görüşmeleri
12.2 Annecy (1949) Görüşmeleri
12.4 Cenevre Görüşmeleri (1955-1956)
12.8.2 DTÖ ve Hizmetler Ticareti
12.8.3 DTÖ ve Fikri Mülkiyet Hakları (FMH)
12.8.4 DTÖ ve Anlaşmazlıkların Çözümlenmesi
12.8.5 DTÖ ve ticaret politikasını Gözden Geçirme Politikası
12.8.6 DTÖ ve Tarife Dışı Kısıtlamalar
12.8.6.1 DTÖ ve İthalat Kotaları
12.8.6.2 DTÖ ve İhravatın Kontrolü
12.8.6.2.1 Gönüllü İhracat Kısıtlamaları
12.8.6.2.2 İhracat Yasakları veya İhracat lisansları
12.8.6.3 DTÖ ve Tarife Benzeri Önlemler
12.8.6.3.2 İthalat Teminatları
12.8.6.3.4 Mevsimlik Gümrik Vergileri
12.8.6.3.5 İthalat Vergileri ve Fonları
12.8.6.4 DTO ve Görünmeyen Engeller
12.8.6.5 DTÖ ve Fiyat Denetimleri
12.8.6.6 DTÖ ve Gözetleme ve İzleme Önlemleri
12.8.6.6.1 Fiyat ve Miktar Kısıtlamaları
12.8.6.6.2 Anti Damping ve Telafi Edici Vergiler
12.8.6.7 DTO ve İthalata Lisans Uygulamaları
12.8.8.1 İhracat Sübvansiyonları
12.8.8.1.1 Yasaklanmış Sübvansiyonlar
12.8.8.1.2 Karşı Önlem lınabilir Sübvansiyonlar
12.8.8.1.3 KArşı Çnlme Alınmayan Sübvansiyonlar
12.8.9 DTÖ ve Tekstil ve Hazır Giyim Sektörü
12.8.11 DTÖ ve Devlet Yatırımları
12.8.12 DTÖ ve Koruma Önlemleri
12.8.14 DTÖ ve Teknik Engeller
12.8.15 DTÖ ve Kamu İhaleleri ile Kamunun Satınalma Politikaları
12.8.16 DTÖ ve GATT Kurallarının Gözden Geçirilmesi
12.8.17 DTÖ ve Ticaretle Bağlantılı Yatırım Önlemleri (TRIMS)
DÜNYA
TİCARETİNİN KÜRESELLEŞMESİ:DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ
1.GİRİŞ
1929 Dünya buhranından sonra,
bütün ülkeler merkantilist bir felsefe ile ithalatı yasaklama ve kısıtlama yoluna
gittikleri için dünya ticareti durma noktasına kadar gelmiştir. Bu tarihten sonra
hemen hemen bütün ülkeler yüksek tarifeler, kotalar, döviz kontrolleri, ithalat
yasakları gibi koruyucu önlemlerin arkasına ekonomilerini gizlemişlerdir. Amaç yerli
sanayileri korumak, yurtiçi üretimi artırmak ve yurt içinde katma değer yaratarak
işsizlik sorununa da çözüm bulmak idi. Komşuyu fakirleştirme politikası da denilen
dış ticareti kısıtlayıcı misillemelere dayanan uygulamalar az gelişmiş ülke
ekonomilerinin kalkınmasını ve gelişmiş ülke ekonomilerinin büyümesini
engelliyordu. Sanayi devriminden sonra stokta biriken malları ihraç etmek için,
özellikle sanayileşmiş ülkeler serbest ticaretin faydaları üzerinde durmaya ve
dünya ticaretini serbestleştirme çabaları içine girmişlerdir. Ancak araya ikinci
dünya savaşının girmesiyle bu çalışmalar hızını kesmiş, ikinci Dünya
Savaşından sonra ise hız kazanmıştır.
Dünya ticaretini serbestleştirmek için 1944 yılında
Bretton Woods Konferansı düzenlenmiştir. Bu konferansta uluslararası ekonomik
faaliyetleri geliştirmek için üç kuruluşun kurulması kararlaştırılmıştır.
Böylece dünya ekonomisi üç ayaklı bir saç ayağı üzerine oturtulacaktı. Bunlar;
a)
Uluslararası İmar ve Kalkınma
Bankası (IBRD): Uluslararası yatırımlara finansman imkanları sağlayacak,
azgelişmiş bölgelerin kalkınmasına yardımcı olacaktı. Daha sonra kurulduğunda
adı Dünya Bankası olarak değişmiştir.
b)
Uluslararası Para Fonu (IMF):
Uluslararası parasal ve sorunları çözümleyecek, uluslararası para sisteminin
oluşmasını ve düzenli bir şekilde işlemesini sağlayacaktı.
c)
Uluslararası Ticaret Örgütü (ITO):
uluslararası ticareti düzenleyecek, serbest ticaretin önündeki tüm engelleri
kaldıracak, ülkelerin ekonomik kalkınmasını hızlandıracak, mal piyasalarında
istikrarı sağlayacaktı.
Böylece dünya ekonomisi üç temel ayak üzerine
oturtulacaktı. Ancak ikinci dünya savaşının araya girmesiyle bu çalışmalar
kesintiye uğramıştı. Bu kuruluşlardan ilk ikisi kurulmuş ve faaliyete geçmiştir.
ITO, başta bir Birleşmiş Milletler kuruluşu olarak faaliyet göstermesi
tasarlanmıştı. Ancak korumacılıktan yana olan bazı üretici örgütleri bu
kuruluşun faaliyete geçmesini engellemişlerdir. Başta ABD olmak üzere birçok
ülkenin yasama organlarında onaylanmamıştır. Diğer bir kısım ülkenin de yasama
organlarında uzun süre onaylanamayacağı anlaşılmıştı. Bu nedenle bir taraftan
ITO’nın faaliyete geçirilmesi çalışmaları devam ederken diğer yandan batılı
ülkeler bir hazırlık komitesi oluşturma ve bir an önce tarifelerin indirimi
görüşmelerinin başlaması düşüncesiyle harekete geçmişlerdir.
Bu
amaçla ilk tarife indirimi görüşmeleri 1947 yılında başlamış ve sonuçta 30 Ekim
1947 tarihinde Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) imzalanmış, 10
Ocak 1948 tarihinde de yürürlüğe girmiştir. GATT üye ülkeler için
bağlayıcılığı olan bir kurum değildi. Sadece dünya ticaretinin
serbestleştirilmesi için bir forum, bir görüşmeler zinciri şeklindeydi. O yüzden
üye ülkelerin yasama organlarından geçmesine de gerek yoktu. Ancak uzun vadede üye
ülkeler için bağlayıcılığı ve yaptırımları olan ITO gibi bir örgütün
kurulacağı da hedeflenmişti. Böylece DTÖ’nün ilk temeli atılmış oldu. Ticaret
turlarından oluşan bu GATT sistemi, 1 Ocak 1995 tarihinde DTÖ’nün kurulmasına yol
açmıştır.
1948 yılındaki kuruluşundan 1.1.1995’e kadar geçen sürede Gümrük
Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması, uluslararası ticareti düzenleyen ve üzerinde
anlaşılan tek uluslararası çok taraflı sözleşme olmuştur. GATT, ticari
ilişkilerde rekabeti bozan ve ticaret kısıtlayan engellerin görüşülerek
kaldırıldığı en önemli uluslararası kuruluş olmuştur.
GATT üyeleri, dünya dış ticaretinde %90’ın üzerinde bir paya sahiptir.
GATT’a taraf ülkeler, aralarında ortaya çıkan ticari sorunlar ile bunların çözüm
yolları ve dünya ticaretinin geliştirilme imkanlarını görüşmek için belirli
sürelerde toplanmıştır. Bu niteliğiyle GATT, uluslararası bir Dünya Ticaret Formu olarak görev yapmıştır.
Dünya Ticaret Örgütünün temelleri 1947 yılında Cenevre’deki ilk
toplantıda atılmıştı. O yıllarda kurulan GATT’ın böyle bir kurumsal örgüte
dönüşeceği hedeflenmişti. O günden sonra toplam 8 görüşme turu yapıldı. Son
Uruguay turunda, alınan birçok kararla birlikte DTÖ’nün kurulması da
kararlaştırılmıştır. 15 Nisan 1994 tarihinde Fas’ın Marakeş şehrinde 125
ülkenin katılımışla nihai anlaşma imzalandı ve Bretton- Woods konferansının
toplanmasından tam 50 yıl sonra faaliyete geçerek IMF ve Dünya Bankası gibi Dünya
ekonomik sisteminin önemli bir kuruluşu olmuştur. 1 Ocak 1995 tarihinden itibaren de
faaliyete geçti.
DTÖ'nün kurulmasıyla GATT'ın yapısı da değişmiş, DTÖ, GATT'ın
fonksiyonlarını üstlenmiştir.
Dünya Ticaret Örgütü'nün GATT ilke ve kurallarına göre getirdiği yeni
oluşum ve düzenlemeler şunlardır:
·
Dünya Ticaret Örgütü'nün kuruluşu
ile, GATT ilke ve kuralları büyük ölçüde değiştirilmiş, yenilenmiş ve
düzenlenmiştir. DTÖ'nün kurulmasıyla GATT, örgüt ve yaptırım gücüne
kavuşmuştur.
GATT sadece sanayi malları ticareti alanını kapsamaktaydı. Oysa DTÖ ise tarım sektörü, hizmet ticareti, yatırımların korunması, çevre ve kalkınma-çevre ilişkileri, ticaretle bağlantılı fikri mülkiyet hakları gibi alanları da kapsamaktadır.
GATT,
akit taraflar arasında ticaret ihlalleri sonucu doğan sorunların çözümünde yetersiz
kalmıştır. Oysa DTÖ ile Anlaşmazlık Çözüm Organı yaratılmıştır. Nihai
Senet'te DTÖ’ne üye ülkeler, ticaret kurallarının ihlaline karşı tek taraflı
önlem alamayacaklardır. Üye ülkeler, anlaşmazlıkların çözümü için Nihai Senet
ile getirilen sisteme ve bu sistemin gerektirdiği prosedürlere uygun davranacaklardır.
Anlaşma yürülüğe girdiği tarihte GATT 1947' nin Akit Tarafları ve Avrupa
Toplulukları DTÖ’nün asli üyeleridir.
Bir Devlet veya DTÖ Anlaşması ile Çoktaraflı
Ticaret Anlaşmalarının kapsamına giren konuların yürütülmesinde tam
bağımsızlığa sahip Bağımsız Gümrük Alanı, Anlaşmaya katılabilir. Katılma,
Anlaşma ve Ekindeki Çoktaraflı Ticaret Anlaşmaları için de geçerlidir. Katılma
konusundaki kararlar Bakanlar Konferansı tarafından alınır. Katılma
şartlarıyla ilgili anlaşma, Bakanlar Konferansı tarafından DTÖ
üyelerinin üçte iki oyu ile onaylanır. Çoklu Ticaret Anlaşmalarına katılma,
ilgili Anlaşma'nın hükümlerine göre yapılır.
DTÖ Kuruluş Anlaşması, ülkelerden biri
Anlaşmaya taraf olduğunda, diğer bir ülke rıza göstermezse, uygulanmaz.
Bir üye Anlaşmadan çekilebilir. Çekilme, DTÖ
Kuruluş Anlaşması ve çok taraflı ticaret Anlaşmaları için geçerlidir. Çekilme
bildirimi DTÖ Genel Direktörüne yazılı olarak
verildikten 6 ay sonra çekilme işlemi yürürlüğe girer. Çoklu Ticaret
Anlaşması'ndan çekilme, o Anlaşmada yazılı hükümlere göre belirlenir.
Birleşmiş Milletler tarafından en azgelişmiş ülke olarak tanınan ülkelere, DTÖ’ne katıldıklarında, sadece kendi kalkınma, mali ve
ticari ihtiyaçları veya idari ve yapısal kapasiteleri ile bağdaşan yükümlülük
ve tavizler üstlenirler.
Türkiye de gerekli yasal düzenlemeleri
yapmış, DTÖ Kuruluş Anlaşması’nı 26.1.1995 tarih ve 4067sayılı Kanunla
onaylamıştır. Anlaşma 31.12.1995 tarihinden itibaren geçerlilik kazanmıştır.
Aralık
2001 tarihi itibarıyla üye sayısı 144’e ulaşmıştır. Ayrıca, 30 ülkede
gözlemci statüsüyle çalışmalara katılmaktadır. Bunlar aşağıda verilmiştir.
ARALIK 2001 TARİHİ
İTİBARİYLE DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ'NE ÜYE VE GÖZLEMCİ ÜLKELER
Almanya |
İsveç |
Slovakya |
Amerika
Birleşik Devletleri |
İsviçre |
Solomon
Adaları |
Angola |
İtalya |
Sri
Lanka |
Antigua
and Barbuda |
İzlanda |
Suriname |
Arnavutluk |
Jamaika |
Swaziland |
Arjantin |
Japonya |
Şili |
Avrupa
Topluluğu |
Kamerun |
Tayvan |
Avustralya |
Kanada |
Tayland |
Avusturya |
Katar |
Tanzanya |
Bahreyn |
Kenya |
Togo |
Bangladeş |
Güney
Kıbrıs Rum Yönetimi |
Trinidad
and Tobago |
Barbados |
Kırgızistan |
Tunus |
Belçika |
Kolombiya |
Türkiye |
Belize |
Kore
Cumhuriyeti |
Uganda |
Benin |
Kosta
Rika |
Umman |
Bolivya |
Kuveyt |
Uruguay |
Botsvana |
Küba |
Ürdün |
Brezilya |
Litvanya |
Venezüella |
Birleşik
Arap Emirlikleri |
Lesoto |
|
Brunei-Darussalem |
Lihteynştayn |
Yemen |
Bulgaristan |
Lüksemburg |
Yeni
Zelanda |
Burkina
Faso |
Macaristan |
Yugoslavya |
Burundi |
Macau,
Çin |
Yunanistan |
Çad |
Madagaskar |
Zambiya |
Çek
Cumhuriyeti |
Malavi |
Zimbabwe |
Çin |
Malezya |
|
Danimarka |
Maldives |
|
Demokratik
Kongo Cumhuriyeti |
Mali |
GÖZLEMCİ
ÜLKELER |
Djibouiti |
Malta |
Cezayir |
Dominik |
Mısır |
Andorra |
Dominik
Cumhuriyeti |
Moldovya |
Ermenistan |
Ekvator |
Moritanya |
Azerbaycan |
El
Salvador |
Mauritius |
Bahama |
Endonezya |
Meksika |
Belarus |
Estonya |
Moğolistan |
Butan |
Fas
|
Mozambik |
Bosna
ve Hersek |
Fiji |
Myanmar |
Kamboçya |
Fildişi
Sahilleri |
Namibya |
Cape
Verde |
Filipinler |
Nijer |
Etyopya |
Finlandiya |
Nijerya |
Makedonya
Cumhuriyeti |
Fransa |
Nikaragua |
Vatikan |
Gabon |
Norveç |
Kazakistan |
Gambiya |
Orta
Afrika Cumhuriyeti |
Lao
Demokratik Halk Cumhuriyeti |
Gana
|
Pakistan |
Lübnan |
Gine |
Panama |
Nepal |
Gine-Bissau |
Papua
Yeni Gine |
Rusya
Federasyonu |
Grenada |
Paraguay |
Samoa |
Guatemala |
Peru |
Suudi
Arabistan |
Guyana |
Polonya |
Seychelles |
Güney
Afrika |
Portekiz |