HEDGING

VADELİ İŞLEMLER VE HEDGING

Uzun yıllar vadeli işlemler ortalama bir yatırımcı için çok riskli ya da çok karmaşıktı. Diğer pek çok konu gibi vadeli işlemler de bilgisizlikten doğan hikayelerden birisiydi. Ekonomik yayımlardan uzak tutulması sonucu halkın bu konunun temelleri hakkında bilgi edinememesine de neden olmuştur. Genel inanış değerlere ticaret yapmak daha tarihsel geçerliliğe ve dolayısıyla finansal ve iktisadi eğitimde daha fazla değere sahipti.

Genellikle vadeli işlemlere yönelik itirazlardan bir tanesi bu işlemlerin kısmi veya saptırılmış gerçeklere dayalı olması. Dolayısıyla vadeli işlemlerin ne olduğunu açıklamadan önce bazı yanlış anlamalara neden olabilecek kavramlara göz atmakta fayda var.

Vadeli İşlemlerle İlgili Doğru Bilinen Yanlışlar

1. Eğer vadeli işlem yaparsan yatırdığını hatta daha fazlasını kaybedebilirsin: Bu doğru ancak anahtar kelime yatırım yapmak. Vadeli işlemler hiçbir şekil ve şart altında bir yatırım aracı olarak düşünülemez. Futures ve hisse senedi benzeri varlıklarla yapılmış portföy yatırımlarının sadece hisse senedi ve benzeri varlıklara yapılmış portföy yatırımlarından daha iyi performans sergilediği kanıtlanmıştır.

2. Vadeli işlem yapmak kumardır: Bu konudaki bir diğer kavram kargaşası da vadeli işlemlerin bir kumar olduğunun düşünülmesidir. Aslında vadeli işlemler esasen ve teknik olarak kağıtlara yapılan yatırımdan farksızdır. Doğru veya yanlış tarafta olma ihtimaliniz temelde benzer özelliklere sahiptir. Her şeye rağmen vadeli işlemlerin olası getirisi kağıtlara yapılan yatırımın getirisinden önemli ölçüde yüksektir. Dikkatli bir şekilde vadeli işlemlerin kurallarına uyulması riski ve kumarı azaltacaktır.

3. Vadeli işlemler içerden öğrenenlerin (Insider) işidir. Piyasalar manipule edilmiştir: Muhtemelen vadeli işlemlerde kağıtlara yapılan yatırımlardan daha az iç bilgi vardır. Ayrıca ABD Tarım Bakanlığı, Mal futures komisyonu ve Ulusal futures Derneği işlem yapanların yapabileceği işlem sayısına ilişkin çok kısıtlayıcı kurallar belirlemişlerdir. Bu şekilde piyasalar özgürce ve iç bilginin minimal etkileri çerçevesinde faaliyet gösterebilmektedir. Kaçınılmaz olarak bazı işlem yapanlar iç bilgiye bağlı bir hıza sahip olsalar da futures piyasalarda bu bilgiler olmadan da başarıya ulaşmak mümkündür.

4. Vadeli işlemler herhangi bir ekonomik amaca hizmet etmemektedir. Saf spekülasyondur: Bu yanılgı doğrudan daha uzak olamaz. Future piyasalar fiyatların stabilize edilmesini, dengelenmesini sağlar. Bu piyasaların ABD’de çiftçileri fiyat dalgalanmalarından korumak için türetildiğini unutmamak lazım. Günümüz şartlarında hedger (korunan) olarak bilinen çiftçiler, gıda firmaları, bankalar ve pek çok büyük kuruluş fiyat dalgalanmalarına karşı korunma ihtiyacı içerisindedirler. Spekülatörler fiyatlar dalgalanırken pozisyon almak arzusundadırlar. Future piyasalar ekstra alıcı ve satıcılar aracılığıyla aşırı hareketlere karşı tampon görevi görürler.

5. Vadeli işlemler sadece kısa dönem içindir: Vadeli işlemler oyuncuların yönlendirmesine bağlı olarak uzun, orta ve kısa vadeli olabilmektedir.

HEDGİNG (KORUNMA) NEDİR ?

Hedging’in ne olduğunu anlamanın en basit yolu bu işlemi bir sigorta olarak kabul etmektir. Kişi ya da kurumlar korunmaya karar verdikleri zaman kendilerini olumsuz sonuçlara karşı sigorta altına almış olmaktadırlar. Bu, bahse konu olumsuzluğun önlenmesi değil ancak olumsuz durumun gerçekleşmesi halinde meydana gelebilecek zararlardan kaçınma olarak anlaşılmalıdır. Örneğin, evinizi sigorta altına aldığınız zaman aslında yapmış olduğunuz şey, yangın, hırsızlık v.b. olumsuz durumların neticesinde ortaya çıkabilecek zarardan kendinizi korumaya çalışmak olacaktır. Dolayısıyla hayatın her hangi bir noktasında kişi ya da kurumların kendilerini koruma altına aldıklarını görebilmekteyiz.

Portföy yöneticileri, bireysel yatırımcılar veya kurumlar pek çok riske karşı kendilerini koruma altına almaktadır. Finansal piyasalarda çeşitli korunma tekniklerini kullanarak riskten doğan zararı bertaraf etmek gündelik hayatta bir sigorta şirketine belirli bir bedel ödeyerek korunmaktan daha karışıktır.

Yatırım riskine karşı korunma, finansal pazarlardaki enstrümanları etkin ve doğru bir biçimde kullanarak olası ters fiyat hareketlerine karşı kendini güvenceye almak Hedging (Korunma) olarak bilinmektedir. Diğer bir deyişle yatırımcılar, aralarında negatif korelasyon olan iki varlığa yatırım yapmak suretiyle olası olumsuz fiyat hareketlerinden doğabilecek zararlara karşı önlem almış olmaktadır. Tabi hiçbir şeyin bedelsiz olmadığı bir dünya da bu işleminde çeşitli formlarda bir bedeli olduğunu unutmamak gerekir.

Vadeli işlemler piyasalarındaki katılımcıların büyük bir kısmı aslında korunanlardır (hedgers). Hedgers’ların amacı vadeli işlem sözleşmeleri yardımıyla karşılaşabilecekleri riskleri belirli bir değere düşürmektir. Bu risk petrol riski, döviz kuru, borsa endeksi gibi ekonomik değişkenler olabilir. Riskin tamamen ortadan kalkması durumuna tam korunma (perfect hedge) denir. Pratikte tam korunma çok nadirdir. Bununla beraber riski minimize etmek için çeşitli korunma stratejileri oluşturulabilir. Bunun için hangi çeşit pozisyona hangi miktarlarda girişileceği çeşitli yöntemlerle belirlenir.

OPSİYON, FUTURES, FORWARD VE SWAP İLE RİSKTEN KORUNMA

Finansal planlamayı kolaylaştırmak, finansal sıkıntıları bertaraf etmek ve başarısız faaliyetler nedeniyle gerçek sorumluların belirlenebilmesi v.b nedenlerle çoğu işletme çeşitli vadeli işlem sözleşmeleri ile riskten korunmaya çalışır.

Riskten korunmak için opsiyon, futures, forward ve swap gibi çeşitli finansal araçlar geliştirilmiştir. Bahse konu her bir araç tek başına inceleme konusu olduğundan bu çalışma da kısaca değinilerek, bu araçları kullanarak riskten nasıl korunulabileceği incelenecektir.

Opsiyonlar ve Riskin Azaltılması:

Öncelikle riskin olumsuz sapmalar kadar olumlu sapmaları da içerdiğini dikkate almakta fayda var. Bu açıdan değerlendirildiği zaman opsiyonlar riskten korunmanın yanı sıra riski yönetmeye imkan sağlayan tek finansal araçtır.

Opsiyonlar alıcısına bir varlığı belirli bir tarihte, belirli bir miktarda ve belirli bir fiyattan alma(call) ya da satma (put) hakkı tanıyan sözleşmelerdir. Biraz önce de bahsettiğimiz gibi riski yönetme özelliği, opsiyon alıcısını elindeki sözleşme nedeniyle bir yükümlülük altına sokmamakta ve sadece olumlu şartlar altında yararlanma hakkı tanımaktadır. Alıcı ile satıcı arasındaki dengesizliği ortadan kaldıran unsur ise diğer finansal araçlardan farklı olarak opsiyonların bir bedelinin yani fiyatının olmasıdır. Eğer alıcı sözleşmeden vazgeçerse satıcıya bu fiyatı ödemek zorundadır.

Opsiyonlara ilişkin bazı kavramlar;

· In the Money; opsiyonun cari piyasa fiyatının uygulama fiyatından yüksek olduğu durumlarda sahip olunan call opsiyonlar için kullanılır. Put opsiyonda ise uygulama fiyatı cari fiyatın üzerinde olduğu zaman bu kavram ile tabir edilir.

· At the Money; opsiyonun cari fiyatının uygulama fiyatına eşit olması halinde kullanılır.

· Out of the Money; bir call opsiyonun uygulama fiyatının cari fiyatının üzerinde olması halinde kullanılır. Put opsiyonda ise eğer cari fiyat uygulama fiyatının üzerinde ise bu şekilde isimlendirilir.

Yukarıda açıklanan uygulama fiyatı – cari fiyat dışında faiz oranları, vadeye kadar olan süre (zaman değeri) ve değişkenlik (volatility) de bir opsiyonun değerini belirleyen diğer etkenlerdir.

Diğer türev araçlarının aksine opsiyonların bir değerinin olduğundan ve bu değerini/fiyatını etkileyen unsurlardan daha önce de söz edilmişti. Bu değişkenlerden birisi değişken ve fakat diğerleri sabit iken opsiyon fiyatının duyarlılığını ölçen bazı göstergeler geliştirilmiştir. Bu göstergeler kısaca;

· Delta, bir opsiyon fiyatının ilgili varlığın fiyatındaki değişimlere karşı duyarlılığını ölçmektedir.

· Gamma, varlık fiyatından ziyade delta değerindeki değişimler karşısında opsiyon fiyatındaki değişimi incelemektedir.

· Vega, değişkenlikle ilgili bir göstergedir. Bilindiği üzere opsiyon fiyatları değişkenlik (volatility) arttıkça ya da artacağı tahmin ediliyorsa daha pahalı aksi durumda ise daha ucuz olacaktır. Gerçek değişkenlik (Actual Volatility) ve Dolaylı Değişkenlik (Implied Değişkenlik) olmak üzere iki tür değişkenlik vardır. Birincisi spot fiyatlardaki değişimin ölçüsü, ikincisi ise opsiyon fiyatındaki değişkenliği hesaplamak için kullanılmaktadır.

· Theta, opsiyon fiyatının vadesine kadar olan süre içerisindeki davranışlarını incelemektedir. Diğer bir ifade ile opsiyonun zaman değeri ile ilgilenir.

· Rho, faiz oranlarındaki değişim karşısında opsiyon fiyatındaki değişimi incelemektedir.

· Lambda, deltaya benzemekle birlikte bu gösterge varlık fiyatındaki değişimin opsiyon fiyatını nasıl etkilediğini yüzdesel olarak ölçmektedir.

Örnek Uygulama: Girdi olarak Buğday kullanan bir işletme önümüzdeki 3 aylık dönemde olası bir fiyat artışından olumsuz etkilenmemek amacıyla 1 Ton Buğday için kullanım fiyatı 500$ olan 3 ay vadeli opsiyon almayı istemektedir. Opsiyonun maliyeti ise 50$.

Buğday Fiyatları (Ton)
	300$	500$	700$
1 Ton Buğdayın Maliyet	300$	500$	700$
Opsiyonun Getirisi	0	0	200
Net Ödemeler	300$	500$	500$

Tablodan da görülebileceği gibi firma kendisini fiyat yükselişine karşı koruma altına alırken karşılığın sadece 50$ bedel ödemektedir. Aynı örnek Buğday üreten bir Çiftçi için de oluşturulabilir. O zaman da fiyat düşülerine karşı çiftçinin kendisini koruma altına almış olduğu açıkça görülecektir.

Futures Sözleşmeleri ve Riskin Azaltılması:

Opsiyon sözleşmelerinde olduğu gibi bir varlığı, belirli bir fiyattan, belirli bir miktarda gelecekte satmak ya da satın almak için yapılan sözleşmelere futures sözleşmeler denilmektedir. Ancak opsiyonlardan farklı olarak bu sözleşme şeklinde taraflar sözleşme ile bağlıdır ve sözleşme şartları vadesi geldiği zaman mutlak surette uygulanır. Yani bir malın teslim edilmesi üzerine bir futures sözleşmesi alındığı zaman vade geldiği zaman bu malın alıcısına teslim edilmesi gerekmektedir.

Dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli nokta ise futures sözleşmelerinde kazanç veya kayıp günlük olarak hesaplanmaktadır. Örneğin bir birim malı bugün 100 YTL’den satmak üzere futures sözleşmesi imzalayan bir işletme ertesi gün malın fiyatının 120 YTL’ye çıkması halinde borsaya 20 YTL ödemek zorunda kalacaktır.

Futures sözleşmelerde opsiyonlarda olduğu gibi bir sözleşme fiyatı olmamakla beraber sözleşme şartlarını karşılayacağını belirtmesi açısından belirlenen nakdin konması gerekmektedir.

Örnek Uygulama: Altın işiyle uğraştığınızı veya kuyumcu olduğunuzu varsayalım ve elinizde bir miktar altın var. Söz konusu altının yurtdışı piyasalarda fiyatının düşeceğinden endişe ediyor ve kendinizi bu riske karşı koruma altına almak istiyorsunuz.

Fiili olara 100 ons altınınız var (1 ons=31,1 gram, 100ons*31,1gr=3110 gr=3,1Kg). Müşterilerinize satılana kadar olası fiyat düşüşlerine karşı kendinizi korumak için vadeli piyasalarda satarak fiyat dalgalanmalarına karşı korunuyorsunuz.

Ons başına 312$’dan 100 ons=1 kontratın satışını 15/04/2005 tarihinde gerçekleştirdiniz. Vadesi ise 15/05/2005. Vadesi geldiği zaman altının fiyatının ons başına 310$’a gerilediğini varsayalım. 2$*100 ons= 200$ spot piyasada zarar ederken ons başına 312$’dan yapılan futures sözleşmesinden 2*100ons=200$ kazancınız oluyor. Böylece fiyatların gerilemesi nedeniyle oluşan riskten korunmuş oluyorsunuz.

Forward ve Riskin Azaltılması:

Futures sözleşmeleri ile hemen hemen aynı özellik ve işleyişe sahip olmakla beraber Forward sözleşmelerinde kazanç veya kayıp futures sözleşmelerindeki gibi günlük olarak oluşmamakta ancak, kar ya da zarar vade sonunda belirlenmektedir.

Futures ve Forward sözleşmelerin benzeşmesi nedeniyle neden iki ayrı enstrümanın varlığı sorusunun cevabı ise futures da varlıklar ve vadeler standart iken Forward sözleşmelerde böyle bir standardizasyonun olmamasında yatmaktadır. Futures sözleşmeler de belirlenen vadelerin sizin için uygun olmaması durumunda bir Forward sözleşmesi satın alınarak muhtemel risklerden korunma sağlamak mümkün olabilmektedir.

Swap (Finansal Varlık Takası) ve Riskin Azaltılması:

Gelecekte yapılacak olan şartları farklı bir dizi ödemeyi takas etmek için taraflar arasında yapılan düzenlemedir. Diğer bir ifade ile bir tarafın herhangi bir para birimi üzerinden yapmak zorunda olduğu belirli bir ödeme dizisini başka bir para birim ile ödeme alarak takas edebilmesine olanak sağlar.

Hatırlanacağı gibi Futures sözleşmelerde kimin aldığı ve kimin sattığı önemli olmamakla birlikte taraflar direkt temas halinde de değillerdir. Bu nokta da borsa hem clearing house hem de garantör görevi görmektedir.

Ancak Swap kullanımı halinde taraflar arasında direkt bir temas söz konusu olmakta arada herhangi bir komisyoncu veya borsa bulunmamaktadır. Kısaca swap taraflar arasında periyodik değişimler yapılmasını sağlayan yazılı sözleşmelerdir. Sözleşme içerisinde takası yapılacak mal ve ödeme dönemlerini gösteren bir zaman çizelgesi olması gerekmektedir.

SONUÇ

Türev araçların kullanımı, kişi, işletme veya yatırımcılara esneklik sağlarken buna ek olarak likidite, daha az işlem maliyeti ve daha az risk kapsamında korunma imkanı da sağlamaktadır.

KAYNAKÇA

www.investmentreview.com/ conferences/risk2003/pdfs/white.pdf

www.cdfa.ca.gov/dairy/pdf/SP111_Risk_Mngt_dairy_ind.pdf

www.bunkerworld.com/documents/doc40a0f8d8c08b5.doc

www.willamette.edu/~fthompso/IFM/18.Hedging.ppt

ag.arizona.edu/arec/wemc/cattlemarket/FutrMrkt.pdf

www.econ.hku.hk/~steve.ching/Strat13/8_LufthansaSupplers_3.ppt

www.trade-futures.com/onlinecourses/course1lesson1.pdf

r0.unctad.org/infocomm/ francais/academia/docs/farmers.DOC

www.traderslibrary.com

www.cme.com/files/HedgingElectronicFile.pdf

www.ftc.com.sg/.../ 1222200441821PM_Understanding%20n%20Managing%20Risks%20of%20Treasury%20Products.pdf